Ademloos luisterde de kleine Sheila Payne, nu inmiddels 50 jaar, vroeger naar de spannende verhalen die haar vader voor het slapen gaan vertelde. ‘Cha Tiger Engana’ (‘Hoe Cha tijger voor de gek gehouden werd’) maakte zelfs zoveel indruk dat Payne later zelf een professionele verhalenvertelster werd. Met haar optredens probeert ze de traditionele Curaçaose verteltraditie levend en in ere te houden.

Tekst en foto: Lisette Wellens

“Je bent pas een goede verteller als je een geur zo kunt beschrijven dat het publiek die als het ware ook ruikt. Mijn vader Henry was zo iemand. Televisiekijken was in mijn kindertijd nog niet vanzelfsprekend en hij wist ons altijd te vermaken.” Op de porch van haar huis in Muizenberg vertelt Sheila Payne vol enthousiasme over haar jeugd op Curaçao. Samen met haar drie broers en drie zussen groeide ze op in de jaren zestig en zeventig. “Het was de tijd van Nilda Pinto die de verhalen van Kompa Nanzi, over de slimme spin Anansi, introduceerde in het onderwijs. De traditionele volksverhalen waren nog heel belangrijk.”

Normen en waarden

Toen Payne in 1980 naar Nederland vertrok, werd haar op het hart gedrukt Curaçao vooral niet te vergeten. “Naast mijn werk als trajectbemiddelaar voor langdurig werklozen begon ik daarom met het vertellen van traditionele verhalen die hun oorsprong hebben op het eiland.” Payne trad op als clown, maakte jeugdtheatervoorstellingen en bedacht educatieve projecten voor scholen. Toen ze na twintig jaar terugkeerde naar Curaçao ging ze hiermee door op het eiland. Ze deed mee aan Morto i Laman (‘De dood en de zee’) een samenwerkingsverband tussen het Nederlandse Volksoperahuis en Teatro Luna Blou, de muziekvoorstelling Animal Musikal en E sòldá di bleki (‘Het tinnen soldaatje). Sinds vorig jaar oktober ontwikkelt ze ook projecten vanuit haar eigen stichting, de Gogorobi Foundation. “Mijn eerste grote project was het seminar ‘Kompa Nanzi ta konta’. Verschillende verhalenvertellers en kunstenaars presenteerden daar verhalen over Kompa Nanzi”, vertelt Payne. “Het is geweldig dat een grote groep mensen zo kennis heeft gemaakt met dit stukje traditie.”

Volgens Payne zijn er namelijk enorm veel mensen op het eiland die totaal geen weet hebben van de verteltraditie die vroeger heel populair was op Curaçao. “Toen er nog geen onderwijs gegeven werd, was het vertellen van verhalen dé manier om belangrijke normen en waarden over te dragen. In onze huidige tijd worden bijna geen verhalen meer verteld en dat vind ik enorm jammer”, benadrukt Payne. “De kracht van een verhaal wordt enorm onderschat in een tijd waarin films alles voor ons invullen. Het is af en toe heel fijn om nog eens puur te vertrouwen op je eigen fantasie.”

Levende dingen

De traditionele verhalen die ooit mondeling doorgegeven werden en die Elis Juliana in zijn boek Zikinza bundelde, zijn Payne’s grootste inspiratiebron. Om de vertellingen toch enigszins te moderniseren vertelt ze alles in een hedendaagse context. “Mannen die niet goed zijn voor hun vrouw, ongelukkige liefdes en de angst voor het onbekende: allemaal thema’s die nog steeds actueel zijn. Ik pas mijn interpretatie aan de huidige tijd aan, maar waak er wel voor het oorspronkelijke verhaal niet te verloochenen.”

Payne is een van de twintig professionele verhalenvertellers die Curaçao kent. In verschillende filmpjes op YouTube is te zien hoe ze, gekleed in een traditionele felgekleurde jurk en getooid met een kunstig geknoopte hoofddoek, haar publiek volledig meeneemt in het verhaal. “Sommige vertellers zitten op een stoel, andere staan en lopen druk heen en weer. Ik neig naar het laatste”, lacht de vertelster. “Met mijn stem probeer ik sferen en contrasten te scheppen en beelden en gevoelens op te roepen bij het publiek.”

Haar favoriete verhaal, ‘Baka maluku’ (‘Huilende koe’), dat gaat over een vrouw die na het zingen van een bepaald lied in een koe verandert en voor altijd verdwijnt wanneer ze door haar man ontmaskerd wordt, leent zich hier uitstekend voor. “Het verhaal is heel afwisselend. Er wordt bijvoorbeeld ook in gezongen. Hoe vaak ik het ook vertel, het wordt nooit saai. Dit komt ook omdat verhalen voor mij levende dingen zijn. De ene keer zegt een hoofdpersoon die ene zin wel, de andere keer niet. Ik laat soms dingen weg en verzin er ook dingen bij. Mijn verhalen zijn altijd in ontwikkeling.”

Vast element is Payne’s veeltaligheid. Ze vertelt haar verhalen in het Papiamentu en Nederlands zodat iedereen alles kan volgen. Maar ook voorstellingen in het Engels komen voor. “Dat deed ik bijvoorbeeld tijdens het Gimistory Festival waar ik afgelopen jaar aan deelnam”, legt Payne uit.

Net als vroeger

Samen met negentien andere verhalenvertellers uit Amerika, Trinidad, Jamaica en de Cayman Islands trad Payne op tijdens de veertiende editie van een verhalenfestival dat elk jaar in november op de Cayman Islands gehouden wordt. “Ik was vooral onder de indruk van Amina Blackwood Meeks uit Jamaica, die gezien wordt als de grand dame van het verhalenvertellen en van David Bereaux uit Trinidad, die calypsomuziek bij zijn verhalen gebruikt”, vertelt ze. “Het was heel leuk om een keer zo’n gevarieerde groep verhalenvertellers bij elkaar te hebben.”

Door het groeiende toerisme op de Cayman Islands dreigden de eigen tradities van de lokale bevolking verloren te gaan. Initiatiefnemer Henry Muttoo besloot daarom een speciaal festival te organiseren. Gimistory is inmiddels een begrip. Elk jaar worden er gedurende een week overal op de eilanden verhalen verteld. “Aan het strand, midden in het dorp of op een pleintje, net als vroeger. Het is één groot gratis feest. De hele bevolking loopt er voor uit.”

Payne is de enige Curaçaose verteller die tot nu toe uitgenodigd werd om deel te nemen aan het evenement. “Dat ging via Tony Hall, een theatermaker uit Trinidad”, zegt Payne. “Toen ik eenmaal uitgenodigd was heb ik mijn ticket dankzij het Prins Bernhard Cultuurfonds kunnen kopen.”

Traditie voortzetten

Of Payne dit jaar weer naar de Cayman Islands gaat weet ze nog niet. Wel heeft ze al een uitnodiging binnen voor Ananse Sound Clash, een soortgelijk festival dat gehouden wordt op Jamaica. Op Curaçao gaat ze vanaf het begin van volgend schooljaar met de muziektheatervoorstelling ‘Yakobo i su banda’ (‘Yakobo en zijn band’), een bewerking van het sprookje van de Bremer stadsmuzikanten, langs bij verschillende basisscholen. Ze doet dat samen met Hein van Maarschalkerwaard, Pierre Dunker, Konkie Halmeyer en Raymond Justiana: het ensemble dat ze vanuit haar stichting Gogorobi heeft opgericht. “Het is de bedoeling om kinderen met deze voorstelling meer inspiratie te geven. Na de voorstelling gaan ze hopelijk hun eigen muziek maken en daar verhalen bij vertellen. De jeugd heeft de toekomst en ik werk er heel hard aan om onze Curaçaose verteltraditie via hen voort te zetten.”

Sheila Payne tijdens het Gimistory Festival 2011 op de Cayman Islands (foto Kaitlyn Elphinstone)