‘Zie niet om, maar zie vooruit’. Die gedachtegang heeft menigeen geholpen het verleden los te laten en in de toekomst te kijken. Toch, in sommige gevallen, kan een blik in het verleden de kennis verrijken over het reeds bewandelde pad. Waar komen we vandaan? Hoe werd er eeuwen geleden geleefd? Wie meer wil weten over de roots en herkomst van onze hedendaagse gebruiksvoorwerpen of gewoonten, is van harte welkom bij de Stichting NAAM (Nationaal Antropologisch Archeologisch Museum).

Tekst: Marja Berk Foto’s: Ken Wong

Richenel Ansano is sinds september 2011 directeur van het museum, gevestigd op het Johan van Walbeeckplein in Pietermaai. Na de middelbare school ging hij economie studeren in Puerto Rico en antropologie in Amerika. Hij kwam in contact met een onbegrensde nieuwe wereld, maar vooral met die van het Caribisch gebied, Zuid-Amerika en Afrika. Hij kreeg oog voor de politieke, culturele, economische en spirituele werkelijkheid van zijn regio en de wereld. “Ik heb me altijd zeer geïnteresseerd voor godsdienst, spritualiteit, genezing. Maar ook voor onderwijsstructuren”, begint Ansano zijn uitleg.

Na zijn studies verdiepte hij zich in orale geschiedenis: een begrip voor een methode van wetenschappelijk onderzoek naar het verleden, op basis van mondelinge overlevering. “Dat onderzoek is in basis gebaseerd op interviews met meestal oudere mensen. Je leert veel over de sociale geschiedenis van ouderen. In de hedendaagse tijd wordt het wat breder geïnterpreteerd en wordt ook contact gezocht met jongeren om hun perspectief te krijgen over het sociale gebeuren. Het is belangrijk om te weten hoe hun mening in het historisch bewustzijn wordt verwerkt.”

Ansano werkte zo’n 10 jaar bij de Dienst Cultuur. Zijn kijk op antropologie is breder dan gangbaar en hij richtte zich dan ook meer op community research. “Dat betekent dat je activiteiten binnen de bario’s onder de loep neemt en er achter probeert te komen waarom zo’n activiteit wordt opgezet. Wat is de oorsprong van het idee. Laatst was er voor de vijfde keer het literatuurfestival, ‘Krusa Laman-Writers Unlimited Curaçao’ geheten. Een deel van dat festival bestaat uit een aantal workshops en dit jaar was het thema ‘the power of memory’. Daar hebben we specifiek bij de jongeren het aloude slavenverleden zien opdoemen. Dat ging niet van ons uit, maar gedurende dat evenement kwam het wel enigszins naar boven en blijkt dat het toch tot het collectief geheugen behoort, dat van generatie op generatie wordt overgedragen. Zij blijken wel anders tegenover dat verleden te staan, omdat die geschiedenis steeds verder weg komt te staan. Hun opa’s en oma’s hebben mensen gekend wier ouders slaven waren, dus dat begrip ligt anders dan bij iemand van bijvoorbeeld twintig jaar. Bij de ouderen gaat het er meer om hoe het ging voordat de Shell hier kwam, de fysieke relatie met het land en de gemeenschap. Bij jongeren is dat niet meer zo belangrijk vanwege digitalisering van de belevingswereld en veranderde familiebanden. Zij zien het niet direct meer als thema om over te praten, maar als het toevallig het gespreksonderwerp vormt, zie je wel dat zij zich verdiept hebben in die materie. Hetzij door overlevering in de familie, hetzij door verhalen in bredere kring.”

Naast zijn officiële functie bij het NAAM is Richenel Ansano ook spiritueel genezer. In die hoedanigheid ontmoette hij ooit een meisje dat ervan overtuigd was dat ze iemand anders was. Die haar jeugd tijdens de slavenperiode op een ander eiland heeft meegemaakt. “Ze gaf ook een gedetailleerde beschrijving over het leven dat zich daar afspeelde. Het is een voorbeeld van het collectieve bewustzijn dat zij persoonlijk met zich meedraagt. Het slavenverleden blijkt in veel gevallen een verstopt leven te leiden, wordt soms helemaal niet erkend. Totdat de diepte wordt ingegaan...”

Antropologie en archeologie horen bij elkaar. Volkenkunde in combinatie met oude gebruiken en de daarbij behorende voorwerpen. Ansano: “Potten en pannen, scherven uit de oudheid, het zegt zoveel over onze achtergrond. Dat is ook de reden dat bij nieuwbouw eerst de grond wordt onderzocht op archeologische rijkdommen. Elke projectontwikkelaar wordt verplicht gesteld eerst dat bodemonderzoek te laten doen, voordat überhaupt met de bouw begonnen kan worden.” Ansano vindt het jammer dat door het tijdschema van zo’n projectontwikkelaar, de aan de NAAM verbonden archeoloog niet echt diep op zaken kan ingaan. “We zijn gebonden aan de tijd die ons gegeven is en dat ondermijnt grondiger onderzoek. Het blijft werk dat snel gedaan moet worden.”

Onlangs was er een expositie over Fleur de Marie om het publiek op een directe en interactieve manier kennis te laten maken met de wijk en de verborgen schatten die er in de grond zaten. Door stadsvernieuwing kwamen deze objecten naar boven. In het midden van de expositie was de werksituatie van een archeoloog nagebootst. Een gat in de grond, afgeschermd voor voorbijgangers. Emmers, zeven, borstels, scheppen en bakken met grond die wellicht eeuwenoude scherven bevatten. Om sfeer te scheppen hingen er foto’s van de wijk aan de wanden.

Zo vinden er met regelmaat diverse exposities in het museum plaats. “In oktober starten we een expo die totaal verschillend is van hetgeen we tot nu toe hebben gedaan. Er wordt kleding van nu geëxposeerd, om te kijken welke richting we op gaan. Dat heeft weer meer met de antropologische kant te maken. Het zou leuk zijn eens te filosoferen over de denkwijze over honderd jaar. Hoe mensen dán tegen onze gebruiken en gewoonten zouden aankijken en wat wij nu kunnen doen om dat stempel erop te drukken.”

Stichting NAAM houdt zich nu bezig met het opzetten van heel specifieke archeologische projecten, zoals het bestuderen van slavenbegraafplaatsen en uitgebreider onderzoek naar aardewerk van de Arowakken. Dat onderzoek start volgend jaar. “Maar deze twee richtingen willen we echt goed benutten.”

Ansano heeft nog steeds vertrouwen in de mensheid en de toekomst. “Als je naar het verleden kijkt, heeft de mensheid haar uiterste best gedaan de wereld om zeep te helpen, maar tot nu toe is dat nog niet gelukt. Je ziet ook steeds meer bewustzijn over waar we mee bezig zijn in tegenstelling tot het verleden. Mensen zien in dat er andere richtingen ingeslagen moeten worden, veel meer dan vijftig of zestig jaar geleden. Natuurlijk, er is nog steeds een overgrote meerderheid die slechts op winstbejag en zelfverrijking uit is. Maar ik heb door innerhealing veel moois gezien. Mensen die samenkomen en die in goed contact met de natuur willen blijven staan. Als iedereen zich bewust zou worden van zijn eigen, huidige situatie en ethiek bezit, waaronder compassie, zitten we op de goede weg. We identificeren ons nog steeds met groepen die niet meer bestaan en dan kom ik even terug op dat slavenverleden. Dat waren andere mensen met andere achtergronden. Waarom zijn we samen en wat doen we eigenlijk samen? Het gaat om sociale ethiek, die moet bij jezelf beginnen. Moraal, normen en waarden, rechtvaardigheid.”

Het NAAM herbergt archeologische schatten van Curaçao, maar beschikte in het verleden over Antilliaanse archeologische artefacten. Na 10 oktober 2010 zijn de voorwerpen die bij Sint Maarten hoorden ook teruggegaan. Dat geldt eveneens voor Bonaire en nog wat andere eilanden. “Er zal in samenwerking met die eilanden wel worden gekeken naar gedeeld erfgoed. Die samenwerking is uiterst belangrijk.”

Op het kantoor van Ansano prijken twee levensgrote portretten van Elis Juliana en pater Paul Brenneker. Zij verzamelden vele cultuurgoederen en ongeveer zeventig objecten uit deze historische collectie zijn in het museum ondergebracht. In het museum is zelfs ‘Delfts blauw’ te vinden en ondanks dat dat een logisch gevolg is uit het verre verleden, verbaast het enigszins. De techniek van dit specifieke aardewerk komt overigens niet uit Nederland, maar is geboren in Japan. Een leuke aanvulling voor degene die wellicht met de verkeerde credits aan de haal gaat.

Er zijn kruiken, scherven en flessen te bewonderen, daterend uit de 18e en 19e eeuw. In een glazen vitrine liggen knoopjes gemaakt van been en schelpen. Daarnaast ligt een klein stukje van een dominosteen. Gemaakt van been. Ter illustratie is een set hedendaagse dominostenen tentoongesteld. Glazen flesjes, die hun oorsprong vonden in de 18e eeuw, vertellen in stilte hun geschiedenis. En dit alles komt uit Fleur de Marie. “Dat is een heel interessante wijk in archeologisch opzicht. De grond bestaat uit verschillende lagen, de oudste dateert uit de Arowakken-periode. Daarna volgt Afrikaans en Europees materiaal. Hoe dieper je graaft, hoe ouder de voorwerpen.”

Achter de coulissen, niet tentoongesteld, ligt een enorme hoeveelheid ‘voorraad’ te wachten om verhuisd te worden naar de expositieruimte. Maar alles op zijn tijd. De werkplaats van de archeologen laat een rommeltje zien, maar alles is nauwgezet gerubriceerd. Bakken met schelpen, stenen en scherven staan ogenschijnlijk door elkaar. “Alles wordt geregistreerd en in een database gezet”, legt Ansano uit.

Een andere ruimte, niet voor publiek toegankelijk, is gevuld met stellages met voorwerpen op antropologisch en archeologisch gebied. Zeer oude banjo’s, Afrikaanse beelden en vele andere voorwerpen, verkregen uit de overlevering. “Een groot deel van deze collectie is afkomstig uit die verzameling van Juliana en Brenneker”, verduidelijkt Ansano. “En we hebben ook materiaal van twee- tot drieduizend jaar geleden, zelfs ouder.” Een collectie oude strijkijzers prijkt in een van de schappen, naast een tiental Singer-naaimachines. Wie kent ze niet. Het is wat ooit geweest is en alle voorwerpen confronteren ons met een rijke geschiedenis. Het heeft de mens gemaakt tot wat hij nu is. Oude, maar ook nieuwe schilderijen hangen statig naast elkaar. Het maakt je nieuwsgierig naar de volgende generaties. En toch is het moeilijk je voor te stellen dat over honderd jaar de bekende IPad of een laptop uit de grond wordt gevist. Of dat de huidige techniek in die tijd als zwaar achterhaald zal worden beschouwd. Maar bij Stichting NAAM gaan we ‘back to the future’. Indrukwekkend en leerzaam.