Home Ñapa Ñapa ‘Het is tijd om te keren’
‘Het is tijd om te keren’ PDF Afdrukken E-mail
zaterdag, 19 januari 2013 00:00
Voor velen was het een emotionele avond, niet in het minst voor de acteur zelf.

Bewondering en ontroering, dat was wat uit de doodstille zaal in Almere met overwegend Antillianen de boventoon voerde. In de première van De Naakte Antilliaan geeft Archell Thompson zich werkelijk bloot. “Door gevoelige onderwerpen bespreekbaar te maken, doorbreek je de taboesfeer. Wij Antillianen wijzen maar met onze vinger naar anderen, maar we moeten naar onszelf wijzen. Het is nu tijd om dingen te veranderen; we moeten bij onszelf beginnen.”

Tekst Mineke de Vries

Foto’s: Mineke de Vries en Kimberley Bouter

 

Centraal in de voorstelling staat de jeugd van Thompson op Curaçao en als een rode draad loopt daar doorheen de moord op zijn vader. Door het verwisselen van een shirt en een jas zet hij in vijf episodes zijn leven neer op een eenvoudig decor, bestaande uit een laag zitje waar een dominospel ligt en een witte leunstoel met daarnaast de foto van zijn vader. Verder liggen verspreid een helm, sportschoenen, een barbecue en een kratje bier.

Thompson, die pas twee maanden acteerles heeft, weet een gevoel op te roepen dat voor velen herkenbaar is. Zijn eerlijkheid zorgt voor een lach en een traan. Hij begint zijn voorstelling met het beschrijven van een onschuldig spelletje met zijn broer, dat door zijn vader verkeerd wordt opgevat. Gevolg: een vreselijk pak slaag, weliswaar in de ‘dagaanbieding’: bij direct incasseren tien slagen in plaats van twintig. Door de vele scènes heen leren we Archell kennen als een jongen die in het gareel wordt gehouden door veel en harde lijfstraffen. Het publiek zit als versteend bij het beschrijven van deze scènes. Toch, ouder geworden, kan Thompson begrip opbrengen. “Het is iets dat generaties lang zo is geweest en er zit ook een goede kant aan die strengheid. Uiteindelijk wil iedere ouder het beste voor zijn kind. Ikzelf wil wel de cirkel van geweld in deze generatie doorbreken, voor mijn dochters ben ik papa maar ook een vriend.”


Status door strafblad

Waar het volgens Thompson op vast zit is dat alles in de Antilliaanse cultuur draait om status: al heb je geen geld om te eten, je moet wel een dikke auto hebben. En daarbij is het publiek geheim dat de afgunst zo groot is dat je altijd moet hebben wat je buurman ook heeft. Archell Thompson: “Vanuit mijn omgeving heb ik de ‘krabbenmentaliteit’ meegekregen, jezelf omhoogwerken ten koste van anderen. We gunnen elkaar niets, we breken elkaar. Antillianen hebben even iets en dan is het alweer weg. Zie je in Nederland Antilliaanse winkels? Nee. Zo ook op Curaçao. Een winkel loopt niet lang, maar wordt die door een Chinees overgenomen, dan loopt deze opeens wel.”

Op school heeft Thompson het aan den lijve meegekregen. Niet alleen het tonen van wat je allemaal hebt, maar ook criminaliteit levert status op. “Een strafblad was belangrijker dan een diploma. Een moordenaar heeft status. Het waren helden, de jongens die vastzaten. Als kind wil je erbij horen, ik wilde dat ook, bij de grote jongens horen en ik ben veel te ver gegaan om gezien te worden.”

We kunnen echter volgens Thompson niet blijven roepen dat het allemaal door de slaventijd komt. “We blijven maar wijzen naar iedereen, maar we moeten zelfonderzoek doen. Uit de slachtofferrol komen. Het moet uit onszelf komen, trots zijn op onszelf. Wij zijn niet één. Maar we moeten elkaar opzoeken, gezamenlijk iets doen. Het begint bij jezelf. Dat is de motivatie voor mijn theater. We kunnen nu het verschil maken van negatief naar positief. Het is tijd om om te keren. Ik wil de komende generatie meegeven wat ik zelf heb gemist.”

 

Die omslag kwam bij Thompson door de moord op zijn vader, nu drie jaar geleden. “Daarvóór gaf ik ook iedereen de schuld, ouders, buren. Ik kwam in de knoop met wie ik zelf was: ik had mijn vrienden van de straat, maar ook Nederlandse en Surinaamse vrienden. Ik had de Antilliaanse uitbundigheid maar ook makamba-planmatigheid. Ik kwam in strijd met mezelf.” De strijd zette hij om in theater met als doel anderen vooruit te helpen.


Witte leunstoel

In zijn voorstelling worden stiltes - waarin hij schrijft in zijn dagboek, dat hij bijhoudt vanaf zijn vaders dood - afgewisseld met het vertellen van herkenbare verhalen, dat alles toewerkend naar het moment van de moord. Hij beschrijft met diverse voorbeelden de grote verschillen tussen Curaçao en Nederland met een voor het publiek zeer grote herkenbaarheid; de gemoedelijkheid op Curaçao waar het gaat om persoonlijkheid versus een eindeloze stroom aan post in Nederland. Ook het drukke gepraat en vele bellen worden op de korrel genomen. Na de nodige hilariteit in de zaal, komt Thompson bij het hoogtepunt van de show. Hij neemt plaats in de witte leunstoel op het podium: het is 15 juni 2009, 11 uur ‘s avonds. De telefoon gaat. Het verdriet van hem is bijna tastbaar in de zaal. Hij laat zijn hoofd voorover zakken en achter zijn stoel verschijnt de zangeres die vanuit de doodse stilte de klanken inzet van het in het Papiaments gezongen: ‘Geef mij nu je angst, ik geef je er hoop voor terug’.


Op weg naar vergeving

Juist omdat Archell Thompson het zo goed met zijn zwager, de moordenaar van zijn vader kon vinden, kwam hij in een zwaar proces met zichzelf terecht, waarin schuldgevoel en verraad de boventoon voerden. “Mijn vader zelf had gezegd dat mijn zwager zo was geworden door gebrek aan aandacht in zijn kindertijd. Hij was verpest, was schizofreen.” Ondanks dat bleef Thompson in hem geloven, en breder, hij bleef in de goedheid van mensen geloven. “Eerlijk is eerlijk: we kregen aanbiedingen hem in de gevangenis te laten vermoorden, we konden hem zelf gaan opzoeken en pakken. De druk van vrienden werd groter, maar ik heb het niet gedaan. Hierdoor ben ik gegroeid als mens. Ik ben onderweg om hem te vergeven, hij is ook een mens, een mens die verpest is. Mijn vader zou dit geweld ook nooit hebben goedgekeurd.” Thompsons zwager komt dit jaar vrij. “Er komt een dag dat ik hem ga helpen, dat moet gebeuren. Ik raadde hem vroeger al aan om hulp te zoeken, maar dat is iets voor blanken, vond hij. Maar zolang wij in de schaamte blijven zitten, dingen niet willen zien, de hulpverlening buitensluiten, zullen we onze oude taboes nooit oplossen.”


Theater verbindt

Thompson, elektromonteur bij de spoorwegen, koos voor theater als vorm om zijn boodschap te verwoorden. “Theater is een manier om dicht bij jezelf te komen en daardoor dicht bij de ander, theater bindt mensen. Je kunt zo kinderen, jongeren leren hun mening te uiten. Wij komen uit een macho-cultuur - als je als kind wilt dansen ben je meteen homo - maar met theater kan je leren naar je hart te luisteren, je uit te leven, te veranderen en je kansen te pakken.” Het begon twee jaar terug toen bleek dat de gemeente Almere en de GGD het niet voor elkaar kregen jongeren een programma te bieden. Ik kan het wel, zei Thompson en hij kreeg de kans. “Met die jongeren moet je aan het werk, je moet ze iets bieden wat aanspreekt. Met steun van het Oranjefonds en met hulp van Jandino Asporaat maakten we theater met 25 jongeren. Onzeker kwamen ze binnen, kauwgom kauwend, telefonerend, de kat uit de boom kijkend, en zeker gingen ze naar buiten, het was een succes. Thompson deed dit vanuit zijn Stichting Mikasa, wat betekent Ik wil weten. “Ik wilde weten wat er speelt, hoe ik taboes kon doorbreken. We moeten gaan praten, huilen, naar onszelf wijzen, dan komt het doel in zicht.” Naast het project in Almere deed hij projecten voor de gemeente Rotterdam en de politie. De voorstelling De Naakte Antilliaan kwam tot stand in samenwerking met I-psy, een hulpverleningsinstantie die hulp biedt vanuit de eigen cultuur en met Kenneth Asporaat van KenTheater Rotterdam. Zowel voor Ana van I-psy - die zijn coach en inspirator werd - als Kenneth heeft hij grote bewondering. “Kenneth is 25 maar ik kijk tegen hem op, zo wijs als hij is.” Maar andersom is ook Kenneth trots: “Het is fijn te werken met Archell, alles is bespreekbaar, hij is altijd oprecht en eerlijk.”


Emotionele première

De voorstelling had twee try-outs, bij het kabinet van de Gevolmachtigde minister en in Rotterdam. Bij de première in Almere waren Thompsons dochtertjes, broer en tante aanwezig, maar ook mensen die hem nog van vroeger kenden of bij hem in de straat opgroeiden, maar ook de rozenkweker bij wie hij ging werken toen hij in geldnood zat. Voor velen was het een emotionele avond, niet in het minst voor hemzelf. “In Rotterdam ging het prima, maar in Almere werd ik te emotioneel in het spel. Ik ben meteen daarna naar huis gegaan, ik was kapot. Voor mij een teken om ook weer naar een psycholoog te gaan. Ik kan niet in mijn spel zeggen dat je taboes moet doorbreken en er zelf emotioneel onder zijn.” Tevens waren veel mensen aanwezig uit de hulpverlening en hun enthousiasme bleek uit de discussie na afloop. Thompson kreeg verschillende uitnodigingen van (directies) van zorginstellingen om daar zijn verhaal te doen. “Het praten over wat je hebt meegemaakt geeft voor anderen herkenning, openheid en ontroering.” Een systeemtherapeut in de zaal bevestigde hoe goed het is binnen de familie over taboes te praten. Het kwetsbaar zijn, het benoemen komt dan van binnenuit, een geheel andere benadering dan ‘normaal’ het geval is tussen hulpverlener en cliënt.

De ontroering van het publiek werd niet onder stoelen of banken gestoken en een willekeurige bezoeker bevestigde: “Als je je niet losmaakt van je verleden, kom je nooit vooruit.”


Gelukkiger dan ooit

Met De Naakte Antilliaan krijgt Thompson - die zelfs naar aanleiding hiervan bij de koningin op bezoek werd gevraagd - nog steeds vele uitnodigingen en zal ook naar Curaçao trekken. Verder is hij vanuit zijn stichting bezig met een documentaire over Antillianen die het goed hebben gedaan in Nederland en die minder succesvol zijn. Deze film dient als voorlichtingsmateriaal voor jongeren op Curaçao. “Ze moeten weten dat Nederland geen paradijs is. Ik wil een reëel beeld scheppen om hen te behoeden voor de fouten van hun voorgangers.”

Thompson ziet zichzelf als voorvechter voor een nieuwe tijd voor Antillianen. “Tot nu toe zijn we allemaal eilandjes, die in elkaar moeten vloeien tot een groot geheel. Misschien duurt dat nog wel twintig jaar, maar wat we nu zaaien, zullen we dan oogsten. Met tijd en geduld kom je tot inzicht.” Zijn eigen inzicht, na de dood van zijn vader, zorgde voor de groei in zijn ontwikkeling, zijn onzekerheid maakte plaats voor een stabiele persoonlijkheid. “Voelde ik me vroeger onzeker in een Nike-shirt, ik voel me nu zelfverzekerd in een Zeemanshirt. Ik ben gelukkiger dan ooit.” Dit zijn zijn laatste woorden van de voorstelling, waarna het publiek in een beladen sfeer luistert naar het afsluitende lied: ‘If I could ever have another chance, I would dance with my father again’.

Archell Thompson: "Ik wil de komende generatie meegeven wat ik zelf heb gemist."
Centraal in de voorstelling staat de jeugd van Thompson op Curaçao en als een rode draad loopt daar doorheen de moord op zijn vader.