Home Ñapa Ñapa ‘Einde aan spookvissen’
‘Einde aan spookvissen’ PDF Afdrukken E-mail
zaterdag, 19 januari 2013 00:00

Tekst: Peter Onvlee

Of het project echt nodig is? De recente cijfers van de afgelopen drie maanden bewijzen het. Vijf zeeschildpadden werden verstrikt in vislijnen en netten gevonden in de wateren rond Bonaire. Twee daarvan bleken al te zijn verdronken. Drie konden na van lijnen, haken en netten te zijn bevrijd door de medewerkers van de STCB, de Sea Turtle Conservation Bonaire weer in vrijheid verder zwemmen.

Een jaar geleden is de STCB met het zogenaamde vislijnenproject ter bescherming van de zeeschildpadden begonnen. Visgerei, dat in de zee terechtkomt, wordt opgeruimd, omdat dit materiaal een ernstige bedreiging voor zeeschildpadden vormt. Het gaat om vislijnen, haakjes, netten en ander vuil dat ongewild door vissers op de riffen wordt achtergelaten. De STCB werkt hierbij samen met de DCNA, de Dutch Caribbean Nature Alliance. Ook wordt samengewerkt met Stinapa, de Stichting Nationale Parken Bonaire.

Hulp is er ook van de duikcentra die regelmatig duiken organiseren om de troep onder water op te ruimen. Behalve de terugkerende gezamenlijke schoonmaakduiken met vrijwilligers - de laatste keren dat er, gecoördineerd door Dive Friends Bonaire, bij de Town Pier werd gedoken gingen er op die zaterdagochtenden meer dan honderd mannen en vrouwen onderwater - wordt er ook door individuele duikers en snorkelaars aan het project meegewerkt. In totaal hebben zich al 157 vrijwilligers geregistreerd. Zij hebben allemaal een korte introductie gehad hoe met verloren vistuig om te gaan. Er zijn daarnaast 19 zogenaamde Tangler Bins, speciale pvc-bakjes geïnstalleerd op verschillende plaatsen die bekend staan als geliefde duikplekken, waar de opgeruimde materialen in gedumpt kunnen worden. Deze worden regelmatig leeg gemaakt door de rangers van Stinapa en de oogst bedraagt tot nog toe al meer dan zeven volle grote Kliko-containers. Ook staan verspreid over het eiland nog een vijftal door Selikor gedoneerde afvalcontainers.

Het is de bedoeling dat - indien een succes - het vislijnenproject model zal staan voor de andere Caribisch-Nederlandse eilanden. Immers: achtergebleven visgerei dat een bedreiging vormt voor de schildpadden en ander onderwaterleven is niet alleen een probleem van en voor Bonaire. Ook elders kunnen dieren hierin verstrikt raken en sterven als zij zichzelf niet snel kunnen bevrijden. En dat het een succes is is volgens STCB-manager Mabel Nava en assistent Sue Willis geen vraag meer. Tijdens het laatstgehouden Happy Hour voor de vrijwilligers waar de ook aan de STCB verbonden Leo Hoogenboom en Zsuzsanna Pusztai bij hun BonPhoto gastheer en -vrouw waren, werd teruggekeken op het voorbije jaar 2012 en noemde Nava het een meer dan goed jaar waarin de doelstellingen zijn bereikt.

Dat visgerei wereldwijd een bedreiging vormt voor het onderwaterleven zeggen ook Ben Stiefelhagen en Klaudia Bartelink, de initiatiefnemers van het (Nederlandse) project ‘Duik de Noordzee schoon’ dat inmiddels is beloond met de Paul Fentener van Vlissingen Natuurprijs 2010 van het Algemeen Dagblad (25.000 euro) en in februari 2011 ook nog eens een donatie van 400.000 euro kreeg van de Nationale Postcode Loterij voor een grootscheepse schoonmaakactie van wrakken op de Noordzee. Stiefelhagen en Bartelink worden in die mening gesteund door Pascal van Erp, ook een van de leden van het kernteam van Duik de Noordzee schoon en Cas Renooij, de initiatiefnemers voor ghostfishing.org.

“Spookvissen kent geen grenzen”, zeggen Van Erp en Renooij. “We kennen het probleem van de Noordzee. Maar het leeft natuurlijk wereldwijd. Visnetten die verloren gaan of aan wrakken blijven haken. Met als gevolg dat de netten zinloos vis en ander onderwaterleven blijven vangen. Mits ze intact zijn uiteraard. Maar met de tegenwoordig gebruikte materialen gaan ze nog vele tientallen, zo niet honderden jaren mee. Aangezien wrakken – door de grote visserijdruk - voor veel vissoorten zoals de kabeljauw in de Noordzee de enig overgebleven plekken zijn waar ze zich kunnen voortplanten, komt hierdoor ook de instandhouding van de soorten enorm onder druk te staan.”


Ghostfishing.org

Ghost fishing komt wereldwijd voor. En, zeggen Van Erp en Renooij, gelukkig zijn er ook elders initiatieven opgestart zoals Duik de Noordzee Schoon en het Vislijnenproject op Bonaire om iets aan deze manier van vervuiling te doen. “We willen met ghostfishing.org al deze initiatieven bundelen en het probleem zo wereldwijd meer aandacht geven dan nu het geval is. Daarnaast zullen er internationale projecten geïnitieerd worden en zal de organisatie samenwerken met duikers uit andere landen om netten en afval te verwijderen en het probleem zo beter in beeld te brengen.” De keuze voor deze internationale en projectmatige aanpak heeft er inmiddels al toe geleid dat de duikorganisatie GUE, Global Underwater Explorers, geïnteresseerd is geraakt en Ghost Fishing sinds januari 2013 een GUE Affiliate is.

Internationale initiatieven zijn er wereldwijd al in de Verenigde Staten, in Californië bijvoorbeeld, waar de Los Angeles Underwater Explorers en de San Diego Underwater Explorers actief zijn met het ruimen van grote (sleep)netten en verloren kreeftenkooien. Een ander groot en al sinds 1996 lopend initiatief is Blai Herrin (Blue Army) in IJsland waar een duikschoolhouder nationaal diverse projecten met vrijwilligers opzet om behalve onder water ook afval langs de kustlijn en in havens op te ruimen. En om de rij niet te lang te maken, Ghostnets Australia, een organisatie die vooral aan de oppervlakte werkt en zo veel mogelijk afval bergt dat in de oceaan drijft.

In Nederland is de Stichting Duik de Noordzee Schoon - opgericht in 2009 - sinds 2011 bezig om hun doelstelling binnen het project Bescherm een Wrak, het schoonmaken van 100 wrakken op de Noordzee, te halen. Ook de vereniging Kust & Zee, Stichting De Noordzee en Sportvisserij Nederland werken binnen het project samen. Een van de resultaten van het project - behalve het verwijderen van vistuig en het bevrijden van de in de netten verstrikt geraakte en aan de lijnen gevangen vissen, kreeften en krabben - is de ontwikkeling van een milieuvriendelijk alternatief voor vislood. Daarmee kan het in het water terecht komen van meer dan 200 ton aan lood dat de ongeveer 650.000 Nederlandse sportvissers (waarvan er ongeveer 130.000 ook op zee vissen) jaarlijks verliezen worden voorkomen. En zoals bekend: lood is giftig voor mens, dier en plant.

Initiator Stiefelhagen, ook een duikinstructeur, van Duik de Noordzee schoon: “Hoe mooi de Noordzee kan zijn, weten maar weinig mensen. De vele wrakken op de zandbodem vormen oases van leven. Ze zijn sprookjesachtig begroeid en een woonplaats van vele soorten vis, krabben en kreeften. Geen wonder dat een drukbewoond wrak een magische aantrekkingskracht heeft op duikers, staandwantvissers en sportvissers. Al eeuwenlang wordt hier op kabeljauw en zeebaars gevist. Geen probleem zou je denken, maar het gaat regelmatig mis. Dan haakt het net van vissers achter scherpe wrakdelen, breekt de lijn van de hengel of verliezen de vissers hun lood.”

De laatste decennia is dit een bedreiging geworden. “De afgescheurde warrelnetten en de vishaakjes blijven onderwater nutteloos doorvissen. Spookvissen dus. Met name vissen, krabben en kreeften, maar soms ook zeehonden en bruinvissen kunnen niet meer ontsnappen en raken verstrikt. We willen met Duik de Noordzee schoon wrakken ontdoen van visnetten, lijnen, vishaakjes en vislood. Het doel is de bewoners van de wrakken hun veilige schuilplaats terug te geven.”

Maar terug naar Bonaire. Naar de Sea Turtle Conservation Bonaire en het vislijnenproject. Onderdeel van het project is ook de voorlichting van de lokale vissers over de gevaren van bepaalde vismethoden voor het onderwaterleven en voor de mensheid. De STCB wil bovendien milieuvriendelijker vismethoden gaan introduceren, die gemakkelijk door de vissers kunnen worden ingevoerd. Zo zullen bepaalde vishaken gratis worden aangeboden. Het gaat om haken, die vriendelijker zijn voor schildpadden.

Dee Scarr van Toutch the Sea dives, niet alleen een duikinstructrice maar ook milieuactiviste en ervaren natuuronderzoekster, heeft als doel mensen in het algemeen en duikers in het bijzonder een beter begrip bij te brengen van het mariene leven. Zij doet dat door het schrijven van artikelen en boeken (drie staan er op haar naam: Touch the Sea, Coral’s Reef en The Gentle Sea) en diapresentaties. Er is niemand die langer duikers in de Bonaireaanse wateren begeleidt. Ze kwam in 1980 naar het eiland en stichtte Touch the Sea in 1982. Sindsdien heeft ze duizenden duiken gelogd en vele honderden duikers in de speciale onderwaterwereld van Bonaire geïntroduceerd.

Recent keek ze in een ingezonden brief in een Engelstalige krant terug op haar eerste duik onder wat toen nog de Oude Pier was, de huidige Noord- of Town Pier. Dat was in 1981. Een plek waar ze sindsdien nog meer dan 2000 keer heeft gedoken. “Ik verbaasde me er steeds over dat de weelderige begroeiing zo’n beetje teniet werd gedaan door het vistuig en een wirwar van lijnen die steeds meer in elkaar gestrengeld raakten met het koraal en de sponzen. Ook liepen de lijnen van peiler naar peiler of om de peilers in een bizarre imitatie van decoratie. De lijnen waren bijna onzichtbaar, schadelijk voor de groei van het onderwaterleven op de peilers en gevaarlijk voor zeeschildpadden en andere dieren.”

Om hieraan een einde te maken, om deze ontwikkeling terug te dringen, besloot Scarr al meer dan twee decennia geleden dat zij samen met haar klanten/gasten tijdens iedere duik de nodige tijd zou besteden aan het verzamelen van vislijnen onder de pier. Bij de start van het jaarlijkse Bonaire Duikfestival in 1990 was het verwijderen van de lijnen en andere rotzooi zelfs een onderdeel van het programma waarvoor 30 duikers zich meldden. De laatste tien jaren besloten groepen van het Barry University’s Sports Management degree program steeds een van hun duiken volledig te besteden aan de schoonmaak onder de pier. Barry University is een (katholieke) privéopleiding met een uitstekende staat van dienst die in 1940 aan de universiteit van Miami is gevestigd en bijna 4000 studenten telt. “Maar ogenschijnlijk maakten die duiken weinig uit. Na iedere duik waar we de lijnen verzamelden rond een peiler leek het er toch wel als voordat we eraan begonnen. Zo vervuild was het daar onder en zoveel lijnen lagen er.”

Maar sinds de start van het vislijnenproject van de STCB eind 2011 is er volgens Dee Scarr het nodige veranderd. Met dank, zo zegt ze, aan de vrijwilligers en duikoperators als Dive Friends/Yellow Submarine, maar ook de vissers. “Eigenlijk aan iedereen die het project steunt. Onlangs nam ik deel aan een duik van STCB/Yellow Submarine in het kader van het vislijnenproject en ik verbaasde me er nu over dat bijna alle duikers het rif afzochten, terwijl in mijn beleving het meeste vistuig toch aan de peilers zat. Totdat ik me realiseerde dat al die peilers vrij waren van lijnen en wat meer. Dat alles daar al was schoongemaakt in de voorbije periode.”

En tot slot: “Na ruim twintig jaar bezig te zijn geweest met het verwijderen van de tientallen kilometers vislijnen uit het onderwatergebied van Bonaire en met name onder de Oude Pier leek het mij onbegonnen werk om dat echt goed voor elkaar te krijgen. Maar binnen een jaar heeft de Sea Turtle Conservation Bonaire dat in eendrachtige samenwerking met de vrijwilligers, de duikscholen en de vissers voor elkaar gekregen en onze riffen heel wat veiliger gemaakt voor zeeschildpadden en ander onderwaterleven. Een geweldige klus!”