Home Ñapa Ñapa Stille armoede op Bonaire
Stille armoede op Bonaire PDF Afdrukken E-mail
zaterdag, 02 februari 2013 13:42
Mamita Fox is de initiatiefneemster van een aan Thanks Givings Day gerelateerde markt. Hier krijgen twee kinderen van haar bonnen.

In de weken rond kerst werden ze op Bonaire de een na de ander gevuld, de voedselpakketten. Zo’n 225 stuks bijvoorbeeld door de vrijwilligers van Baranka di Restorashon, de Rots van Herstel-kerk. Zij stonden, zoals al sinds 2004 het geval, drie zaterdagen voor kerst bij verschillende supermarkten. Of de rond 200 kersttassen vol met levensmiddelen van de Club Roomer van het gelijknamige hotel. Kunstenares Dion veilde daar in de tuin tijdens de voor het doel georganiseerde kerstmarkt ook het door haar aan de actie gedoneerde kunstwerk Pa traha ku otro oftewel de Samenwerking. Het openingsbod dat veilingmeester Eddie Thielmann kreeg was al 5000 dollar.

Tekst: Peter Onvlee Streamers:

‘Helft verdient minumumloon,

te weinig om rond te komen’

‘Kinderen krijgen soms

alleen crackers te eten’

Het zijn slechts twee voorbeelden. Met aandoenlijk aanstekelijk enthousiasme waren de gelden ervoor door de diverse stichtingen en organisaties ingezameld. En er was en is veel meer. Zoals zo’n 120 senioren die op een diner, muziek en kerstcadeautjes werden getrakteerd in Divi Flamingo waar Norma Cole en Deino Tromp deze actie coördineerden die acht jaar geleden door Tromp samen met toen Elisabeth Wigney werd opgestart.

En ook de Rotary Club of Bonaire kwam zoals altijd in actie. Bijvoorbeeld tijdens het fundraisingsproject in het Eden Beach Resort/Spice Beach Club op de laatste zaterdag van december, de 29e. Met dj Shrek die de in ‘glitter and glamour’ gestoken gasten die 95 dollar voor hun toegangskaartje (wel inclusief hapjes en drankjes) vermaakte.

Overigens niet alleen voor armoede wordt er geld op het eiland opgehaald. Ook de Bonaire foundation is van fundraising afhankelijk voor training van mensen en de aanschaf van AED’s, automatische externe defibrillators. Een defibrillator is een apparaat waarmee door het toedienen van een elektrische schok het hart van een bewusteloze patiënt kan stoppen met fibrilleren, waardoor het opnieuw in een normaal ritme wordt gebracht. De defibrillator werd in 1932 uitgevonden door William Kouwenhoven. Voor reanimatie-ondersteuning heeft de stichting vier instructeurs beschikbaar. De eerste cursussen zijn al gegeven en ook diverse bedrijven hebben AED’s aangeschaft. Desondanks heeft de stichting nog vrijwilligers en donaties nodig.

Druppel op gloeiende plaat

Het is maar een greep uit wat er op het in vergelijking met Curaçao dunbevolkte eiland allemaal gebeurt om het sociaal-economisch allemaal wat beter te krijgen en het op vele terreinen tekortschietende voorzieningenniveau wat op te krikken. En dat het nodig is, de in totaal circa duizend pakketten, manden, tassen en wat al niet meer, zijn zelfs op de bevolking van 15.666 (waarvan 3921 jeugdigen van 0 tot 20 jaar; cijfers begin 2012) zielen - overigens een derde van het aantal inwoners waarmee het Europese Nederland het afgelopen jaar volgens het CBS, het Centraal Bureau voor de Statistiek groeide, zo’n 47.000 mensen - nog maar een druppel op de bekende gloeiende plaat.

De pakketten zijn de afgelopen maand terloops en niet te nadrukkelijk in alle buurten van Bonaire verspreid. Reden: de cultuur. Van Bonaire maar ook van de (oude) Antillen. De mensen worden zo in hun waarde gelaten. Vanwege trots en schaamte loopt men niet te koop met financiële problemen en blijft de armoede een bijna onzichtbaar fenomeen. Want dat het eiland met veel armoede kampt, daarover bestaat geen enkele twijfel. Zo luidde ook de sinds 1 mei 2011 als Rijksvertegenwoordiger aangestelde Wilbert Stolte (CDA) de noodklok. Hij schatte dat de helft van de bevolking een lager inkomen heeft dan de belastingvrije voet van 7.700 euro per jaar.

Maar lees ook het vorig jaar uitgebrachte rapport Armoede in Caribisch Nederland, een verkenning. Daarin wordt beschreven waarin de armoedeproblematiek zich in Caribisch Nederland manifesteert en wat er bekend is over de achterliggende oorzaken. Al op pagina 4 van het 24 pagina’s tellende rapport staat letterlijk: “Ongeveer 50 procent van de inkomens ligt op of net boven het minimumloon. Mensen met een inkomen op of rond het minimumloonniveau verdienen te weinig om alle kosten te betalen en moeten daardoor zorgen voor bijverdiensten en/of een beroep doen op familie om hen te helpen. Dit geldt ook voor mensen die geen probleem met budgetteren hebben.” En ook: “Vanwege trots en schaamte loopt men niet te koop met financiële problemen. De mensen moeten steeds kiezen waaraan ze elke maand of week prioriteit geven qua bestedingen. Met kunst- en vliegwerk probeert men de eindjes aan elkaar te knopen.” Dat minimumloon ligt dit jaar op Bonaire overigens op 4,55 dollar per uur oftewel 789,07 dollar per maand.

Bij familie wonen

Op het eiland gaat, zo hebben de onderzoekers vast kunnen stellen, men bij familie wonen om huur- en elektrakosten uit te sparen, men doet de koelkast ‘s nachts uit, men betaalt twee weken elektra, en de volgende twee weken water. Men kiest eerder voor het laten oplopen van huurachterstanden dan voor het niet betalen van elektra en water. Ook laat men bij de buurtwinkels de boodschappen opschrijven om ze aan het eind van de maand te betalen.

Eten is, zo blijkt, een sluitpost. Uit het rapport: “Bij de Chinees krijg je grote porties. Van een portie van 6 of 7 dollar eet een heel gezin met bijvoorbeeld vijf kinderen. Men zorgt voor vulling van de maag, bijvoorbeeld fungi, maar niet voor de noodzakelijke voedingsstoffen. Groenten en fruit kan men zich niet veroorloven, men eet vaak voedsel uit potjes en blik. Kinderen gaan regelmatig zonder ontbijt naar school, en krijgen soms alleen crackers te eten. Men leent soms kleinere bedragen van bekenden om daarmee weer een paar dagen eten te kunnen kopen.”

Het is overigens niet een situatie die door of na de staatkundige herstructurering van het Koninkrijk, waarbij Bonaire evenals St. Eustatius en Saba op 10 oktober 2010 (10-10-‘10) een bijzonder orgaan (soort gemeente) van Nederland werd. Maar wel zijn, zo stelt ook de rapportage vast, de kosten van levensonderhoud na 10-10-‘10 flink gestegen. “In de beleving betaal je nu in dollars wat je voorheen in guldens betaalde.” Voeding in het algemeen en gezonde producten als zuivel, groenten en fruit in het bijzonder zijn erg duur, vergelijkbaar met of duurder dan in Europees Nederland. Er is – voor het eerst sinds jaren – een groeiende belangstelling voor tweedehands kleding.

Kostenstijging boodschappen

En weer uit het rapport: “Iedereen merkt deze kostenstijging bij het boodschappen doen. Dit maakt het leven voor de mensen met lage inkomens nog moeilijker, is het algemene beeld.” Op Bonaire hebben de gestegen kosten van levensonderhoud in ieder geval geleid tot een toename van de problematiek: eerder in de maand al zonder geld zitten, meer kinderen die om eten vragen, meer betalingsachterstanden bij het Water- en Energiebedrijf Bonaire (WEB), meer diefstal, nu ook van voedsel.

Maar er is nog meer. Peter Kavelaars, sinds 1996 hoogleraar Fiscale economie aan de Faculteit der Economische Wetenschappen van de Erasmus Universiteit Rotterdam en daarnaast sinds 1989 directeur Wetenschappelijk Bureau bij Deloitte Belastingadviseurs eveneens in Rotterdam, wees bijvoorbeeld ook op het feit van het ‘modern fiscaal kolonialisme’ dat er sinds 10-10-‘10 op de eilanden is gekomen. De bevolking voelt het per 2011 ingevoerde vlak-tax systeem keihard in de beurs. Volgens oud-belastinginspecteur Wietze Koopman bedroegen de opbrengsten van rijksbelasting en sociale premies uit Caribisch Nederland in 2011 rond 109 miljoen dollar; ruim 25 procent meer dan begroot. Ongeveer 65 miljoen van de 109 miljoen is belasting, de rest is premie voor zorg en sociale voorzieningen. De belastingdruk is op de Caribische eilanden in één jaar tijd met 41 procent gestegen ten opzichte van het oude niveau dat de staatssecretaris van Financiën in 2010 nog wilde handhaven in verband met de geringe draagkracht van de bevolking.

Maar terug naar het door de minister van SZW, Sociale Zaken en Werkgelegenheid gepubliceerde rapport over de stille armoede op de eilanden. Daaraan werkten vele (gekwalificeerde) lokale deskundigen en organisaties mee. In de verkenning, waarvoor de interviews op de eilanden plaatsvonden in de periode van 13 april tot 5 mei 2012, worden ook (schrijnende) voorbeelden beschreven. Voorbeelden uit de praktijk van uitgaven van gezinnen voor de boodschappen (voedsel, waspoeder etcetera) exclusief huur, water en elektra. Van een Bonaireaans gezin (man, vrouw en drie kinderen) die voor de basisinkopen (brood, vlees, rijst, geen luxe als groenten, fruit, yoghurt, chips, frisdrank) rond moet komen van 400 dollar per maand. Of een Bonaireaans gezin (man, vrouw, twee kinderen, waaronder baby) die voor dezelfde basisinkopen (maar dan wel met yoghurt en luiers) 560 dollar per maand te besteden heeft.

Onderstand

Let wel: los van de woonlasten, huur en het dure water en elektriciteit. Geen uitzonderingen. Op Bonaire kregen begin vorig jaar 211 personen onderstand (basisbedrag 87 dollar per twee weken, eventueel aangevuld met een toeslag voor zelfstandig wonen van 20 dollar of voor een gezamenlijke huishouding van 51 dollar). Van die 211 personen ontvingen er naast het basisbedrag nog eens 108 een AO-toeslag, arbeidsongeschikheid, van 100 dollar en 26 een kindertoeslag (van 25 dollar voor het eerste en 13 dollar voor het tweede en derde kind. Het aantal personen op Bonaire dat een AOV-uitkering (ouderdomsvoorziening) ontvangt was op 31 maart van het afgelopen jaar 2290 (567 dollar per maand eventueel aangevuld met een partnertoeslag van 389 dollar).

Maar ook werk en inkomen zijn in veel gevallen geen vetpot. Werk betekent alleen in bepaalde sectoren (zoals overheid, onderwijs, gezondheidszorg en grote private bedrijven) een vaste baan met een op een CAO gebaseerd salaris. Mensen met een inkomen op minimumniveau, maar ook met middeninkomens zoeken noodgedwongen naar allerlei vormen van bijverdiensten. Uit het rapport: “Een inkomen verkrijgen door het hebben van meerdere banen en baantjes is niet ongebruikelijk en wordt niet als ideaal, maar wel als realiteit gezien. Sommigen hebben twee fulltimebanen, anderen hebben losse bijverdiensten.”

Op Bonaire is, zo bleek uit het onderzoek, altijd wel los werk te vinden. Al is het sinds 10-10-‘10 door allerlei nieuwe (en ook nageleefde) regels lastiger geworden om iets bij te verdienen. Voor de getroffenen heeft dat inkomensverlies opgeleverd, dat niet of moeilijk kan worden gecompenseerd. Op Bonaire wordt aangegeven, dat ook kinderen soms meewerken, bijvoorbeeld in de supermarkt, om een bijdrage te leveren aan het gezinsinkomen. Ook gaat men soms vissen in de hoop zelf de maaltijd te vangen.

Een voorbeeld uit het rapport: een alleenstaande moeder op Bonaire heeft drie kinderen, ze verdient het minimumloon bij een wasserette. De vader van de kinderen betaalt niets, hij zit in de gevangenis. Ze woont in een huis van de woningbouwvereniging Fundashon Cas Bonairiano en betaalt haar elektra via Pagabon (systeem om consumenten te helpen hun elektriciteitskosten maandelijks te controleren en om vooruit te betalen) als ze daar geld voor heeft. Ze gaat overal lopend naar toe, heeft geen geld voor de bus. Haar zoon van 14 werkte (totdat de Voogdijraad dat verbood) er na school bij van vier uur ‘s middags tot ‘s avonds laat in een supermarkt. Hij droeg zijn geld af aan zijn moeder, het is bestemd voor eten en voor Pagabon. Hij verdiende er circa 200 dollar per maand mee. De dochter van 21 jaar zit op het beroepsonderwijs. Ook zij draagt haar verdiensten van 350 dollar af aan de moeder ten behoeve van het gezin.

Armoedebeleid

De cijfers van onderstand en AOV zijn de officiële cijfers, maar bekend is dat er ook nog een groep is die geen beroep doet op de uitkeringen. De stille armoede op Bonaire is – zeker voor wie al dan niet dagelijks ook binnen de woningen op het eiland kijkt – nog groter. De teneur van het rapport Armoede in Caribisch Nederland, een verkenning, laat echter niets te raden over. De situatie van de mensen aan de onderkant van de samenleving behoeft verdere verbetering. De besturen van de eilanden zijn voor het armoedebeleid weliswaar de eerstverantwoordelijke overheid, maar kunnen dat niet zonder de hulp en bijdragen vanuit het Rijk. En of inmiddels naar aanleiding van de in de verkenning uitgesproken (Nederlandse) ministeriële intenties daar wat aan gaan veranderen?

Helpen gaat het zeker doen. Maar voldoende? Het is in ieder geval de bedoeling dat de bijzondere onderstand wordt verruimd zodat daar meer gebruik van kan worden gemaakt, met name voor de kosten van schoolbenodigdheden. De toeslag voor arbeidsongeschikten in de onderstand wordt verhoogd met 50 procent ten opzichte van het huidige niveau en een deel van de kosten voor de nutsvoorzieningen als gevolg van de schaalnadelen op Caribisch Nederland zijn inmiddels ook deels omgeslagen naar Europees Nederland waardoor de stijging van 50 procent van de water- en elektriciteitsprijzen tot ‘slechts’ 15 procent is beperkt.

Werkgelegenheid zal, zo is de bedoeling, worden bevorderd door het concept van ‘social return’ toe te passen bij rijksbouwprojecten op Caribisch Nederland. Hiermee wordt de sociale impact van de projecten vergroot. Een voorbeeld hiervan is het instellen van leerling-bouwplaatsen. Er wordt vanuit het Rijk ook een extra investering gedaan in de kinderopvang op Caribisch Nederland. En in het kader van de meeropbrengst aan belastinginkomsten over 2011 is met het ministerie van Financiën een pakket maatregelen afgesproken dat enerzijds de koopkracht verbetert en anderzijds de economie op de eilanden verder stimuleert. In het pakket zitten maatregelen die de vastgoedbelasting verminderen, accijnzen op brandstof verlagen en de belastingvrijstelling voor eerste levensbehoeften verruimen. Een voordeel sinds 1 januari van dit nieuwe jaar van welgeteld 8 procent. Maar duur blijft alles.

Dia di Grasia werd in november druk bezocht. Mensen die het goed kunnen gebruiken kunnen er levensmiddelen, speelgoed en veel meer krijgen.