Heel Nederland was afgelopen week in de ban van de Elfstedentocht. Televisieploegen van zo’n beetje heel de wereld in Friesland streken neer en de koorts bereikte een gevaarlijk hoogtepunt. Het was erop of eronder omdat het ijs nog niet op alle plekken de vereiste vijftien centimeter had bereikt. Vooral het plaatsje Balk liet het afweten met nog zeven centimeter. Er gingen stemmen op om Balk dan maar links of rechts te laten liggen, maar dat staat gelijk aan een oorlogsverklaring. Want dan zou men in Balk roepen: “Een Elfstedentocht zonder Balk is geen Elfstedentocht, want dan wordt het een Tienstedentocht.” Maar dat maakt de echte schaatser niets uit en dat zijn er heel wat, want er werden ruim anderhalf miljoen mensen verwacht in het verre Friesland. Het maakt voor dit weekend in ieder geval ook niet meer uit, nadat gisteravond definitief besloten werd dat de Elfstedentocht nu niet kan doorgaan.

In mijn jonge jaren heb ik die ijskoude barre tocht nog als filmcameraman voor de televisie verslagen. Geen pretje, want het begon al om drie uur ‘s nachts toen de schaatsers in een soort kooi op de start moesten wachten en dan daarna langs het parcours tot aan het vallen van de avond. Het lijf goed ingepakt tegen de kou, maar de handjes bloot omdat ik de camera moest bedienen. En die camera liet het zo af en toe afweten en moest dan even dik ingepakt worden om weer op de juiste temperatuur en ‘adem’ te komen.

De koorts ging nu zover dat de Volkskrant de deelnemers en toeschouwers die het Fries niet machtig zijn, op weg hielp. Niet dat in Friesland geen Nederlands wordt gesproken, integendeel. Maar de voertaal is Fries. Daarom, voor áls de Tocht er komt, een paar Friese schaatsbegrippen en hun vertaling. Te beginnen met de Elfstedentocht:

Alvestêdetocht

Inderdaad: de Elfstedentocht, een reedriderstocht (schaatstocht) over een flinke ôfstân (afstand). Die ook in het Fries wordt omschreven als de Tocht der Tochten. De Fryske Alvestêden is de Vereniging Friese Elfsteden. De koorts heet Alvestêdekoarts, deelnemers zijn dielnimmers. Tijdens de tocht luister je naar aanwijzingen van de organisaatsje (organisatie) en de plysje, de politie. Je volgt de rûte, de route, van stêd naar stêd (stad). Vergeet de stimpelkaart (stempelkaart) niet. Mocht om wat voor reden dan ook van de route worden afgeweken, zoek dan naar een alternatyf. Opwarmen kan met Beerenburg, of je koopt ergens een haelmingel jenever, dat is een halve liter. Beloning is er in de vorm van een mooi verhaal voor jaren, en het felbegeerde Alvestêdekrúske, het Elfstedenkruisje. Redens, Schaatsen. En dan worden de ijzers bedoeld, de schaatsen waar mee gereden wordt. Ook wel: twa kratsjes. Wat je daarmee doet, schaatsen dus, is skaatse of reedriden, over fearten en marren, vaarten en meren. Mocht u door het vele klune of klúnje (daarover later meer) op zoek zijn naar een schaatsenslijper, die heet reedsliper in het Fries. Iis is gewoon ijs. De verzamelnaam. Natueriis is wat het land al dagen in zijn greep houdt: natuurijs. De dikte ervan wordt in de gaten gehouden door medewerkers van de iiswegesintrales, dat zich niet echt anders laat vertalen als 'ijswegencentrales'. Goed naar de iismaster luisteren dus, de ijsmeester. En oppassen dat er geen snie (sneeuw) op het ijs ligt, want wat zich daaronder bevindt, is niet te zien en wie in een wak rijdt, is de klos.

Helaas werd gisterochtend voorspeld dat de vorst zou afnemen en is het nu echt aan het dooien. Meteorologen voorspellen dat het zondag maar liefst zes graden boven nul wordt in Noord-Nederland. Er zou ook wat regen kunnen vallen. Dat is dodelijk voor het ijs, dus er moest vóór zondag gereden worden. Nu is heel Nederland in de rouw en hebben we het Fries voor joker geleerd.